Zawód tłumacza przysięgłego nie jest zajęciem przypadkowym ani swobodną działalnością. To profesja o wysokiej odpowiedzialności, której wykonywanie wymaga spełnienia ściśle określonych warunków prawnych. Każdy, kto chce wejść na tę ścieżkę zawodową, musi znać akty prawne, które regulują jej ramy. W tym artykule przedstawimy najważniejsze ustawy i rozporządzenia, wyjaśnimy ich praktyczne znaczenie oraz wskażemy, czego można się spodziewać, podejmując się tej odpowiedzialnej funkcji.
Ustawa o zawodzie tłumacza przysięgłego – fundament regulacji
Najważniejszym dokumentem regulującym wykonywanie zawodu tłumacza przysięgłego w Polsce jest ustawa z dnia 25 listopada 2004 r. o zawodzie tłumacza przysięgłego. To ona wyznacza ramy działania, jasno określając m.in.:
- Warunki uzyskania uprawnień tłumacza przysięgłego – zawód wymaga posiadania obywatelstwa polskiego (lub innego kraju UE), pełnej zdolności do czynności prawnych, braku karalności oraz wyższego wykształcenia.
- Przebieg egzaminu państwowego i ślubowania – przed rozpoczęciem pracy konieczne jest zdanie egzaminu organizowanego przez Państwową Komisję Egzaminacyjną i złożenie ślubowania wobec Ministra Sprawiedliwości.
- Zakres czynności tłumacza przysięgłego – tłumacz wykonuje tłumaczenia ustne i pisemne, poświadcza tłumaczenia i odpisy dokumentów oraz może pracować na zlecenie sądów, organów ścigania i administracji.
- Prowadzenie repertorium – każdy tłumacz ma obowiązek odnotowywania w nim wszystkich wykonanych czynności.
- Odpowiedzialność zawodową tłumacza przysięgłego – za niedopełnienie obowiązków mogą grozić kary dyscyplinarne, w tym zawieszenie uprawnień.
Egzamin i uzyskanie uprawnień tłumacza przysięgłego
Aby zdobyć uprawnienia tłumacza przysięgłego, konieczne jest spełnienie kilku jasno określonych wymagań ustawowych. Kandydat musi posiadać obywatelstwo polskie lub obywatelstwo innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej, mieć pełną zdolność do czynności prawnych oraz nie być karanym za przestępstwo umyślne. Wymagane jest także ukończenie studiów wyższych oraz biegła znajomość zarówno języka obcego, jak i języka polskiego – w stopniu umożliwiającym wykonywanie tłumaczeń poświadczonych.
Egzamin państwowy składa się z dwóch etapów: pisemnego i ustnego. Sprawdzana jest w nim poprawność językowa, a przede wszystkim umiejętność precyzyjnego przekładu tekstów specjalistycznych i zgodność tłumaczenia z oryginałem. Całą procedurę egzaminacyjną nadzoruje Państwowa Komisja Egzaminacyjna. Po uzyskaniu pozytywnego wyniku kandydat składa uroczyste ślubowanie przed Ministrem Sprawiedliwości i zostaje wpisany na listę tłumaczy przysięgłych.
Więcej szczegółów o tym procesie opisujemy w artykule: Jak można zostać tłumaczem przysięgłym?
Zakres czynności tłumacza przysięgłego
Zgodnie z ustawą tłumacz przysięgły pełni funkcję urzędową. Do jego zadań należą:
- Tłumaczenia pisemne i ustne z języka polskiego oraz na język polski – obejmujące dokumenty urzędowe, sądowe, akty stanu cywilnego, pełnomocnictwa czy umowy.
- Poświadczanie tłumaczeń i odpisów – każde tłumaczenie przysięgłe musi być opatrzone pieczęcią oraz odpowiednim adnotacjami, by miało moc prawną.
- Współpraca z sądami, prokuraturą, policją i organami administracyjnymi – tłumacze przysięgli są powoływani do udziału w rozprawach, przesłuchaniach czy postępowaniach administracyjnych.
Odpowiedzialność zawodowa i obowiązki tłumacza
Ustawa narzuca tłumaczowi przysięgłemu szereg obowiązków, których przestrzeganie ma zagwarantować rzetelność i bezpieczeństwo obrotu prawnego. Za naruszenie przepisów grożą sankcje dyscyplinarne: od upomnienia, przez zawieszenie, aż po odebranie uprawnień. Do najważniejszych należą:
- Zachowanie tajemnicy zawodowej – tłumacz nie może ujawniać treści dokumentów ani informacji uzyskanych w trakcie pracy.
- Rzetelność i staranność – każda czynność musi być wykonana z należytą dokładnością i zgodnością tłumaczenia z oryginałem.
- Prowadzenie repertorium tłumacza przysięgłego – to obowiązkowy rejestr, w którym ewidencjonuje się każdą czynność tłumaczeniową.
- Używanie pieczęci tłumacza przysięgłego – treść pieczęci zawiera imię, nazwisko, język oraz pozycję na liście tłumaczy przysięgłych.
Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości – praktyczne uzupełnienie ustawy
Dwa rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości uzupełniają ustawę i precyzują aspekty codziennej pracy tłumacza. Choć nie mają rangi ustawy, ich przestrzeganie jest obowiązkowe. Określają m.in. sposób prowadzenia dokumentacji oraz zasady rozliczeń finansowych z instytucjami publicznymi. Ich znajomość jest niezbędna każdemu, kto planuje rozwój kariery tłumacza przysięgłego.
Wynagrodzenie za czynności tłumacza przysięgłego
Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 stycznia 2005 r. w sprawie wynagrodzenia za czynności tłumacza przysięgłego, ogłoszone w jednolitym tekście 6 marca 2025 r. (Dz. U. z 2025 r. poz. 312), określa stawki obowiązujące za tłumaczenia realizowane na zlecenie sądów, prokuratury, Policji oraz organów administracji publicznej. Stawki różnią się w zależności od kierunku tłumaczenia, języka (np. europejski lub pozaeuropejski) oraz formy – pisemnej lub ustnej. Dla przykładu, za stronę tłumaczenia na język polski z języka angielskiego, niemieckiego, francuskiego lub rosyjskiego przysługuje 44,07 zł, natomiast w przypadku tłumaczenia ustnego obowiązuje stawka wyliczana na podstawie przelicznika za stronę pisemną powiększonego o 30%. Dodatkowe podwyżki przewidziano m.in. za pracę w trybie pilnym, w święta, z tekstami trudnymi do odczytania lub zawierającymi terminologię specjalistyczną.
Rozporządzenie reguluje także kwestie wynagrodzenia za sprawdzenie i poświadczenie tłumaczeń wykonanych przez inne osoby (50% stawki podstawowej), sporządzenie dodatkowych egzemplarzy (0,64 zł za stronę) oraz sposób liczenia objętości tłumaczenia – za stronę przyjmuje się 1125 znaków ze spacjami. Co ważne, stawki te są stałe i nie podlegają negocjacjom – obowiązują każdego tłumacza przysięgłego wpisanego na listę prowadzoną przez Ministerstwo Sprawiedliwości. System ten zapewnia przejrzystość rozliczeń w kontaktach z instytucjami publicznymi, choć nie daje elastyczności w indywidualnym ustalaniu cen.
Inne akty prawne i unijne wpływające na zawód tłumacza
Poza ustawą i rozporządzeniami krajowymi, istotne znaczenie mają także akty prawne Unii Europejskiej, które dotyczą uznawania kwalifikacji zawodowych i swobody świadczenia usług.
- Dyrektywa 2005/36/WE – dokument ten reguluje zasady uznawania kwalifikacji zawodowych we wszystkich państwach członkowskich UE. Pozwala osobie posiadającej uprawnienia tłumacza przysięgłego w Polsce ubiegać się o możliwość świadczenia usług również w innych krajach wspólnoty.
- Regulacje dotyczące mobilności zawodowej – znajomość prawa wspólnotowego jest istotna w kontekście wykonywania zawodu tłumacza transgranicznie, zwłaszcza przy tłumaczeniu dokumentów urzędowych, sądowych czy dyplomów.
W praktyce oznacza to, że tłumacz przysięgły powinien być świadomy nie tylko prawa krajowego, lecz także przepisów unijnych, by efektywnie wykorzystywać swoje uprawnienia i świadczyć usługi na najwyższym poziomie.
Deregulacja zawodu tłumacza przysięgłego – fakty i mity
Temat deregulacji zawodu tłumacza przysięgłego budzi emocje, ale warto spojrzeć na niego rzeczowo i w kontekście faktycznych zmian. Deregulacja, o której mowa, była częścią szerszego rządowego programu ułatwiania dostępu do zawodów regulowanych, zapoczątkowanego w 2013 roku. W przypadku tłumaczy przysięgłych nie oznaczała ona zniesienia uprawnień, likwidacji egzaminu państwowego czy rezygnacji z odpowiedzialności zawodowej. Zmiany dotyczyły przede wszystkim uproszczenia procedur administracyjnych i ograniczenia barier formalnych.
W praktyce deregulacja więc miała charakter techniczny i nie obniżyła standardów ani nie uprościła samego procesu uzyskiwania uprawnień w stopniu, który mógłby zagrozić jakości usług tłumaczenia przysięgłego.
FAQ
Czy tłumacz przysięgły może poświadczać dokumenty na podstawie kopii?
Tak, może. Pod warunkiem że dokument jest czytelny – dopuszczalne jest tłumaczenie na podstawie skanu, kopii lub wydruku. Tłumacz ma jednak obowiązek zaznaczyć w klauzuli poświadczenia tłumaczenia, z jakiej formy dokumentu zostało wykonane tłumaczenie.
Jakie dokumenty są potrzebne do uzyskania uprawnień tłumacza przysięgłego?
Konieczne są: dyplom ukończenia studiów wyższych, zaświadczenie o niekaralności, dowód obywatelstwa oraz pozytywny wynik egzaminu państwowego.
Czy repertorium tłumacza przysięgłego musi być prowadzone w formie papierowej?
Nie, aktualne przepisy dopuszczają formę papierową lub elektroniczną – ważne jest, aby zawierało wymagane informacje i było prowadzone zgodnie z rozporządzeniem.
Na czym polega egzamin pisemny na tłumacza przysięgłego?
Egzamin pisemny sprawdza umiejętność tłumaczenia tekstów urzędowych, prawniczych i specjalistycznych w obie strony: z języka obcego na polski i odwrotnie.
Jakie dokumenty najczęściej wymagają tłumaczenia przysięgłego?
Są to przede wszystkim: akty stanu cywilnego, umowy, pełnomocnictwa, dokumenty sądowe, świadectwa pracy i dyplomy.
Podsumowanie
Zawód tłumacza przysięgłego opiera się na solidnych podstawach prawnych. Ustawa i rozporządzenia precyzyjnie określają, jakie kwalifikacje musi posiadać osoba wykonująca ten zawód i jakie obowiązki musi spełniać. Przestrzeganie przepisów zapewnia rzetelność, bezpieczeństwo i zaufanie – zarówno ze strony instytucji, jak i klientów indywidualnych. Warto znać te regulacje, by świadomie rozwijać swoją karierę i wykonywać tłumaczenia przysięgłe zgodnie z wymogami prawa.