Wraz z rosnącą mobilnością społeczeństwa i coraz większą liczbą cudzoziemców mieszkających, pracujących lub prowadzących działalność w Polsce, rośnie także potrzeba zapewnienia im sprawiedliwego udziału w postępowaniach sądowych. Jednym z podstawowych warunków uczciwego procesu jest możliwość pełnego zrozumienia jego przebiegu – a to właśnie gwarantuje obecność tłumacza przysięgłego. W tym artykule wyjaśniamy, kiedy obecność tłumacza w sądzie jest obowiązkowa, kto go wzywa, na czym polega jego praca i jakie przepisy regulują te kwestie.
Kiedy obecność tłumacza w sądzie jest konieczna?
Obecność tłumacza przysięgłego na rozprawie jest wymagana w sytuacjach, gdy uczestnik postępowania nie zna języka polskiego w stopniu umożliwiającym pełne zrozumienie przebiegu sprawy. Ma to na celu zapewnienie sprawiedliwego procesu i równego dostępu do wymiaru sprawiedliwości.
Pomoc tłumacza w sądzie jest konieczna, gdy:
- Strona postępowania nie posługuje się językiem polskim – dotyczy to postępowań karnych i cywilnych, niezależnie od tego, czy dana osoba jest oskarżonym, powodem, pozwanym, świadkiem czy pokrzywdzonym.
- Zachodzi potrzeba przetłumaczenia ustnych wypowiedzi lub dokumentów – tłumaczenie ustne (konsekutywne lub symultaniczne) oraz tłumaczenia poświadczone pism procesowych, orzeczeń czy aktów oskarżenia są niezbędne do prawidłowego przebiegu postępowania.
- Sąd lub inny organ prowadzi czynności z udziałem cudzoziemca – przykładem mogą być przesłuchania na policji, w prokuraturze lub w sądzie, gdy osoba nie rozumie języka polskiego.
- Obowiązek zapewnienia tłumacza wynika z przepisów prawa – zgodnie z Kodeksem postępowania karnego i cywilnego oraz przepisami unijnymi, m.in. Dyrektywą 2010/64/UE i Kartą Praw Podstawowych.
Ustawa o zawodzie tłumacza przysięgłego
Zasady pracy tłumacza przysięgłego reguluje Ustawa z dnia 25 listopada 2004 r. o zawodzie tłumacza przysięgłego. Nakłada ona na tłumacza obowiązek przyjęcia zlecenia od sądu, prokuratury, policji lub innych organów państwowych, z wyjątkiem sytuacji wyjątkowych, np. kolizji terminów, braku odpowiednich kwalifikacji czy powiązań rodzinnych ze stronami postępowania.
Zgodnie z ustawą tłumacz przysięgły ponosi pełną odpowiedzialność za zgodność tłumaczenia z oryginałem – na sali sądowej, a także podczas sporządzania tłumaczeń pisemnych.
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Karta Praw Podstawowych
Na poziomie europejskim kluczowe znaczenie ma Dyrektywa 2010/64/UE, która gwarantuje prawo do tłumaczenia ustnego i pisemnego w postępowaniach karnych. W połączeniu z Kartą Praw Podstawowych Unii Europejskiej zapewnia ona, że osoba podejrzana lub oskarżona w danym państwie członkowskim nie może być pozbawiona prawa do zrozumienia zarzutów, przebiegu rozprawy ani wydanego orzeczenia. W związku z tym tłumaczenia sądowe muszą być bezstronne i dostępne na każdym etapie postępowania.
Kto wzywa tłumacza przysięgłego na rozprawę – sąd czy strona?
Zgodnie z przepisami w przypadku udziału cudzoziemca tłumacza przysięgłego najczęściej wzywa sąd. To on jest odpowiedzialny za zapewnienie stronie warunków umożliwiających aktywny udział w postępowaniu. W praktyce jednak, zwłaszcza w sprawach cywilnych, strona może sama zgłosić zapotrzebowanie na pomoc tłumacza i skorzystać z usług wybranego biura tłumaczeń. Tłumacz może być również zgłoszony przez adwokata lub pełnomocnika – pod warunkiem że sąd zaakceptuje jego udział i kompetencje.
Obowiązki sądu wynikające z Kodeksu Postępowania Karnego i Cywilnego
Kodeks postępowania karnego (art. 204) jasno stanowi, że należy wezwać tłumacza, jeśli przesłuchiwana osoba nie włada językiem polskim. Obowiązek ten dotyczy również tłumaczenia dokumentów, aktów oskarżenia czy protokołów. Podobne zasady obowiązują w postępowaniu cywilnym – art. 265 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje możliwość przybrania tłumacza do przesłuchania świadka nieznającego języka polskiego. W praktyce wykorzystuje się tu tłumaczenie konsekutywne (następcze), a w wyjątkowych sytuacjach – tłumaczenie symultaniczne.
Jak wygląda procedura wezwania tłumacza?
Sądy zazwyczaj korzystają z oficjalnej listy tłumaczy przysięgłych prowadzonej przez Ministerstwo Sprawiedliwości. Tłumacze z tej listy są wzywani oficjalnie, w trybie przewidzianym przepisami. W sytuacjach nagłych sąd może skontaktować się z biurem tłumaczeń, które deleguje dostępnego tłumacza na rozprawę.
Często bywa również tak, że strona postępowania informuje sąd o potrzebie zapewnienia tłumaczenia – np. na etapie składania pozwu lub wniosku. W każdym przypadku tłumacz przysięgły zobowiązany jest do zachowania tajemnicy zawodowej oraz do przestrzegania zasad etyki.
Na czym polega praca tłumacza przysięgłego podczas rozprawy?
Praca tłumacza przysięgłego w sądzie różni się od standardowego tłumaczenia – wymaga precyzji, znajomości terminologii prawniczej i zachowania pełnej bezstronności. Podczas rozprawy tłumacz:
- Tłumaczy wypowiedzi uczestników postępowania – przekłada na bieżąco to, co mówią sędzia, prokurator, świadkowie, adwokaci i sam oskarżony lub powód/pozwany.
- Wykonuje tłumaczenie konsekutywne lub symultaniczne – czyli tłumaczy po zakończeniu wypowiedzi lub równolegle z nią, w zależności od przebiegu rozprawy i jej charakteru.
- Pośredniczy w komunikacji między stroną a sądem – jest „głosem” osoby, która nie rozumie języka polskiego, i przekazuje jej wszystkie istotne informacje dotyczące sprawy.
- Przekłada dokumenty procesowe na język obcy lub na język polski – może to obejmować m.in. tłumaczenie wyroków sądowych, aktów oskarżenia, protokołów czy postanowień.
- Zachowuje bezstronność i poufność – nie interpretuje wypowiedzi, nie doradza, nie komentuje – jego zadaniem jest wyłącznie wierne tłumaczenie treści.
Tłumaczenie zeznań, wyroków i innych dokumentów sądowych
Tłumacz przysięgły odpowiada nie tylko za tłumaczenie zeznań uczestników, ale także za tłumaczenie wyroków sądowych, aktów oskarżenia, wezwań, postanowień i innych dokumentów sądowych. Często sporządza tłumaczenia z języka obcego na język polski lub odwrotnie – w zależności od potrzeb postępowania. W ramach usług tłumaczenia orzeczeń wymaga się, aby tłumaczenia sądowe poświadczone były wykonane z zachowaniem najwyższej staranności i zgodności z oryginałem.
Rola tłumacza jako biegłego sądowego
W wielu przypadkach tłumacz przysięgły występuje w roli biegłego – zwłaszcza wtedy, gdy wymagane jest sporządzenie opinii eksperckiej w zakresie językowym. Biegły tłumacz przysięgły może zostać powołany w sytuacjach, w których sąd potrzebuje oceny poprawności tłumaczenia, znaczenia terminów prawnych w danym języku obcym lub autentyczności dokumentu. Takie działania regulowane są przez rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie biegłych sądowych.
Wynagrodzenie tłumacza i koszt tłumaczenia dokumentów sądowych
Koszt tłumaczenia dokumentów sądowych lub udziału tłumacza w rozprawie może ponosić sąd albo strona postępowania – w zależności od tego, kto wystąpił z wnioskiem i na jakiej podstawie powołano tłumacza. Wynagrodzenie tłumacza za czynności wykonywane na zlecenie organów wymiaru sprawiedliwości określa rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości, które przewiduje stawkę za każdą rozpoczętą godzinę tłumaczenia ustnego oraz za stronę tłumaczenia pisemnego. Biuro tłumaczeń, z którego korzysta strona, może ustalić własne stawki, zależne m.in. od języka, terminu wykonania oraz stopnia specjalizacji tekstu.
FAQ
Czy tłumacz przysięgły musi być obecny na każdej rozprawie z udziałem cudzoziemca?
Tak, jeśli uczestnik nie zna języka polskiego w stopniu umożliwiającym udział w postępowaniu, obecność tłumacza przysięgłego jest obowiązkowa.
Jakie dokumenty wymagają tłumaczenia przysięgłego do sądu?
Najczęściej są to akty urodzenia, małżeństwa, zaświadczenia, umowy, pełnomocnictwa, korespondencja urzędowa oraz wyroki zagranicznych sądów.
Czy można samodzielnie wezwać tłumacza przysięgłego na rozprawę?
Tak, strona może skorzystać z usług prywatnego biura tłumaczeń, ale tłumacz musi zostać zaakceptowany przez sąd.
Jakie są różnice między tłumaczeniem ustnym a pisemnym w kontekście rozprawy?
Tłumaczenie ustne odbywa się w czasie rzeczywistym na sali sądowej, natomiast pisemne dotyczy dokumentów wymagających przekładu przed lub po rozprawie.
Jak długo trwa tłumaczenie wyroku sądowego?
Czas wykonania zależy od długości dokumentu, języka i obłożenia tłumacza – zazwyczaj od kilku dni do tygodnia.
Podsumowanie
Tłumacz przysięgły odgrywa kluczową rolę w zapewnianiu równego dostępu do wymiaru sprawiedliwości osobom nieznającym języka polskiego. Jego obecność na sali rozpraw to gwarancja sprawiedliwego i zrozumiałego procesu. Zarówno tłumaczenia ustne, jak i tłumaczenia dokumentów sądowych wymagają precyzji, wiedzy prawniczej i pełnej odpowiedzialności. Dlatego warto pamiętać, że korzystanie z usług doświadczonego tłumacza to inwestycja w prawidłowy przebieg sprawy.